Khánh thờ không phải là tên gọi có một nghĩa thống nhất trong mọi vùng và mọi ngữ cảnh. Trong lời nói hằng ngày, cụm từ này có thể được dùng để chỉ một khung hoặc nơi đặt đồ thờ, cũng có thể là cách gọi chệch của khám thờ. Trong ngữ cảnh nghi lễ tại đình, đền, chùa, khánh còn là một loại nhạc khí được gõ để phát âm thanh.
Vì vậy, muốn biết một gia đình hoặc cơ sở thờ tự đang nói đến vật gì, cần xem đồng thời hình dáng, công năng, vị trí sử dụng và cách gọi tại địa phương. Không nên chỉ dựa vào cách phát âm để kết luận.
Khánh thờ là gì?
Trong tiếng Việt hiện nay, cụm từ khánh thờ có thể xuất hiện theo ba cách hiểu:
- Cách gọi địa phương hoặc trong phạm vi một gia đình dành cho khung, ô hoặc bộ phận trang trí nơi đặt ảnh thờ, bài vị hay tượng thờ.
- Cách nói hoặc cách viết dễ nhầm với khám thờ, nhất là khi tên món đồ được truyền miệng qua nhiều thế hệ.
- Cách gọi liên quan đến chiếc khánh dùng trong nghi lễ, tức nhạc khí phát tiếng khi được gõ. Trường hợp này thường gặp trong không gian tín ngưỡng hoặc tôn giáo hơn là trên bàn thờ gia đình.
Do chưa có cơ sở để coi mọi cách dùng khánh thờ đều chỉ cùng một hiện vật, bài viết không đồng nhất thuật ngữ này với khám thờ trong mọi trường hợp. Khi tìm hiểu một món đồ cụ thể, nên ưu tiên đặc điểm thực tế của hiện vật và ngữ cảnh sử dụng.
Vì sao khánh thờ thường bị nhầm với khám thờ?
Khám thờ là thuật ngữ tương đối rõ về công năng. Đây thường là một dạng hộp, tủ hoặc hốc thờ nhỏ, có không gian bên trong để đặt bài vị, tượng hay đối tượng được thờ. Khám có thể có cửa, mái, vách và các chi tiết chạm khắc, sơn son thếp vàng tùy niên đại, vùng miền và điều kiện của chủ sở hữu.
Sự nhầm lẫn giữa khánh và khám có thể đến từ những nguyên nhân sau:
- Hai từ có âm đầu và cách viết gần nhau.
- Tên đồ thờ được truyền bằng lời nói, không kèm tài liệu ghi chép.
- Người bán, người sử dụng và người nghiên cứu có thể áp dụng hệ thống tên gọi khác nhau.
- Một số món đồ đã bị tháo cửa, thay kết cấu hoặc chuyển vị trí nên không còn hình dáng ban đầu.
- Tên gọi dân gian tại một vùng có thể khác thuật ngữ dùng trong từ điển hoặc hồ sơ bảo tàng.
Trong không gian thờ cúng gia tiên, cách gọi của gia đình vẫn có giá trị về mặt ký ức và tập quán. Tuy nhiên, khi mô tả hiện vật để mua bán, tu sửa hoặc lập hồ sơ, nên bổ sung thông tin về hình dáng và công năng thay vì chỉ ghi một tên gọi.
Phân biệt khánh thờ và khám thờ
Có thể đối chiếu theo các dấu hiệu sau:
| Tiêu chí | Khám thờ | Khánh dùng trong nghi lễ | Vật được gọi là khánh thờ trong dân gian |
|---|---|---|---|
| Hình dáng thường gặp | Dạng hộp, tủ hoặc hốc; có khoang đặt đồ thờ; có thể có cửa và mái | Vật được treo, đặt trên giá hoặc bố trí để gõ | Không cố định; có thể là khung, ô thờ, bộ phận trang trí hoặc một dạng khám |
| Công năng chính | Che chở và tôn trí bài vị, tượng hoặc đối tượng thờ | Phát âm thanh để báo hiệu hoặc hỗ trợ nghi thức | Phụ thuộc cách dùng của từng gia đình, địa phương hoặc người bán |
| Không gian sử dụng | Bàn thờ gia đình, nhà thờ họ, đình, đền, chùa và một số cơ sở tín ngưỡng | Thường gặp trong không gian nghi lễ, nhất là cơ sở tôn giáo, tín ngưỡng | Có thể gặp trong gia đình hoặc tên gọi thương mại |
| Dấu hiệu nhận biết | Có khoang rỗng để đặt vật thờ bên trong | Có bộ phận được gõ và tạo âm | Phải kiểm tra hiện vật cụ thể, không thể xác định chỉ bằng tên |
Nếu vật có cửa và khoang đặt bài vị
Tên gọi phù hợp hơn thường là khám thờ. Cần phân biệt khám với ngai thờ, ỷ thờ, tủ thờ và bàn thờ vì mỗi loại có kết cấu và chức năng khác nhau.
Nếu vật được gõ để phát tiếng
Đó là khánh theo nghĩa nhạc khí nghi lễ, không phải khám thờ. Vật liệu và hình thức của khánh có thể thay đổi tùy truyền thống, nên không nên lấy một mẫu duy nhất làm chuẩn cho mọi nơi.
Nếu vật chỉ là khung trang trí quanh ảnh hoặc bài vị
Không nên vội gọi là khám thờ nếu không có khoang hoặc kết cấu bao chứa rõ ràng. Tên gọi có thể là khung thờ, ô thờ, khung ảnh thờ hoặc tên dân gian khác. Khi cần thay đổi hiện vật liên quan đến di ảnh, nên thực hiện kín đáo, trang trọng như nguyên tắc áp dụng khi thay ảnh thờ bị hỏng.
Đối chiếu với từ điển và cách phân loại của bảo tàng
Trong Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên, khám và khánh được ghi nhận như hai từ có nghĩa khác nhau. Có thể tóm lược: khám liên quan đến nơi nhỏ dùng để đặt tượng hoặc đồ thờ tam sự, ngũ sự, còn khánh là một loại nhạc khí gõ. Cách diễn đạt chi tiết có thể khác giữa các ấn bản, vì vậy nên kiểm tra đúng ấn bản nếu cần trích dẫn nguyên văn.
Trong công tác bảo tàng và nghiên cứu mỹ thuật, tên hiện vật thường được xác định theo kết cấu, công năng, chất liệu, niên đại dự đoán và bối cảnh sưu tầm. Một hiện vật dạng tủ hoặc hốc chứa tượng, bài vị thường được phân loại theo nhóm khám thờ; một hiện vật tạo âm khi gõ được xếp theo nhóm nhạc khí như khánh.
Người đọc có thể đối chiếu cách định danh trong hệ thống sưu tập và ấn phẩm của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam hoặc các công trình nghiên cứu về kiến trúc, điêu khắc đình chùa. Tuy nhiên, tên gọi trên hồ sơ bảo tàng không nhất thiết thay thế hoàn toàn tên dân gian tại địa phương. Hồ sơ khoa học hướng đến việc nhận diện và phân loại hiện vật, còn tên dân gian có thể phản ánh lịch sử sử dụng của cộng đồng.
Bài viết không dẫn số hiệu hiện vật cụ thể vì mỗi bảo tàng có cách lập danh mục và mức độ công khai dữ liệu khác nhau. Nếu cần giám định một món đồ cổ, nên sử dụng hồ sơ hiện vật hoặc ý kiến của đơn vị chuyên môn thay vì dựa vào ảnh sản phẩm trên mạng.
Cách xác định đúng tên một món đồ thờ
Khi gặp một vật được gọi là khánh thờ, có thể kiểm tra theo trình tự sau:
1. Xem vật đó chứa đồ thờ hay tạo âm thanh
Nếu bên trong có bài vị, tượng hoặc vật thờ, khả năng cao đó là khám. Nếu vật được gõ và phát tiếng trong nghi lễ, đó là khánh. Đây là dấu hiệu phân biệt quan trọng nhất.
2. Quan sát kết cấu
Hãy xem vật có khoang rỗng, cánh cửa, mái, vách hậu hoặc bệ đặt hay không. Những bộ phận này giúp nhận biết khám thờ ngay cả khi hiện vật đã cũ hoặc mất một phần cấu kiện.
3. Ghi nhận nơi sử dụng
Một món đồ trên bàn thờ gia đình cần được đọc trong bối cảnh thờ gia tiên. Hiện vật ở đình, đền, miếu hoặc phủ có thể gắn với hệ thống nghi lễ và cách gọi khác; vì vậy nên tìm hiểu thêm cách thờ cúng tại đình, đền, miếu, phủ trước khi diễn giải công năng.
4. Hỏi người đang gìn giữ hiện vật
Tên gọi do trưởng họ, người trông coi di tích hoặc người cao tuổi cung cấp là dữ liệu đáng lưu ý. Khi ghi chép, có thể nêu cả tên địa phương và tên dùng trong phân loại, chẳng hạn: gia đình gọi là khánh thờ, hiện vật có kết cấu tương tự khám thờ.
5. Kiểm tra chữ viết và tư liệu cũ
Gia phả, biên bản kiểm kê, ảnh cũ hoặc chữ ghi phía sau hiện vật có thể giúp xác định tên và vị trí ban đầu. Không nên tự suy đoán chữ Hán, chữ Nôm hoặc niên đại nếu chưa có người đủ chuyên môn đọc và đối chiếu.
6. Không tự ý tháo dỡ để kiểm tra
Đồ thờ cũ có thể bị mọt, nứt hoặc liên kết bằng mộng. Việc tháo sai cách dễ làm mất cấu kiện và dấu vết nguyên gốc. Nếu cần di chuyển cả khu vực thờ, nên lập danh sách vị trí từng món và tham khảo cách chuyển bàn thờ trong cùng nhà để hạn chế xáo trộn.
Có nên đổi cách gọi khánh thờ thành khám thờ?
Không cần sửa cách gọi của gia đình một cách máy móc. Nếu khánh thờ là tên đã được dùng lâu đời trong một dòng họ hoặc địa phương, có thể tiếp tục ghi nhận như tên dân gian. Khi cần mô tả chính xác, nên bổ sung tên phân loại và đặc điểm nhận dạng.
Ví dụ, thay vì chỉ viết khánh thờ, có thể mô tả: vật gia đình gọi là khánh thờ, có dạng tủ nhỏ với hai cánh cửa, dùng đặt bài vị. Cách ghi này vừa tôn trọng tên truyền thống, vừa giúp người đọc nhận ra hiện vật có đặc điểm của khám thờ.
Không có một bài văn khấn riêng bắt buộc chỉ để xác nhận hoặc đổi tên món đồ thờ. Nếu gia đình sửa chữa, thay thế hay di chuyển hiện vật, phần nghi lễ nên tuân theo phong tục gia đình, tính chất của nơi thờ và sự trang nghiêm cần thiết; không nên tự đặt thêm thủ tục vì lo ngại tên gọi chưa đúng.
Kết luận
Khánh thờ là gì phải được trả lời theo từng ngữ cảnh. Trong nhiều trường hợp, đây có thể là cách gọi dân gian hoặc cách gọi dễ nhầm của khám thờ. Khám thờ thường có khoang để đặt bài vị, tượng hay vật thờ; còn khánh theo nghĩa truyền thống là nhạc khí được gõ để tạo âm thanh trong nghi lễ.
Để phân biệt khánh thờ và khám thờ, hãy xem vật đó dùng để chứa đồ thờ hay tạo âm, có kết cấu dạng tủ hoặc hốc hay không, được đặt ở đâu và cộng đồng sở tại gọi như thế nào. Nếu tên gọi thay đổi theo vùng, cách trình bày thận trọng nhất là ghi cả tên dân gian lẫn mô tả công năng, thay vì khẳng định chỉ có một thuật ngữ đúng cho mọi trường hợp.