Khi ngày giỗ gặp năm có tháng nhuận, trước hết cần xác định ngày mất được ghi ở tháng thường hay tháng nhuận. Nếu gia phả ghi rõ người mất vào tháng thường, gia đình thường giữ ngày giỗ ở tháng thường; nếu ghi rõ tháng nhuận, có thể cúng vào tháng nhuận khi năm đó có tháng nhuận tương ứng. Với năm không có tháng nhuận hoặc hồ sơ không ghi rõ, không có một cách áp dụng bắt buộc cho mọi dòng họ. Gia đình nên đối chiếu gia phả, hỏi người cao tuổi và thống nhất một ngày để duy trì lâu dài.
Hiểu đúng về tháng nhuận trong âm lịch
Âm lịch có năm được bổ sung một tháng để điều chỉnh sự chênh lệch với chu kỳ thời tiết và năm dương lịch. Tháng được thêm gọi là tháng nhuận và mang cùng số với một tháng thường trong năm đó.
Ví dụ, năm có tháng Tư nhuận sẽ lần lượt có:
- Tháng Tư thường.
- Tháng Tư nhuận, xuất hiện sau tháng Tư thường.
Cách nói “hai tháng nhuận” không thật chính xác. Trong trường hợp này chỉ có một tháng thường và một tháng nhuận cùng mang số tháng. Vì vậy, câu hỏi “hai tháng nhuận cúng giỗ tháng nào” thực chất là lựa chọn giữa lần tháng thường và lần tháng nhuận.
Cách nhận biết một tháng có phải tháng nhuận hay không
Không nên tự suy đoán tháng nhuận chỉ dựa vào việc năm đó có 13 tháng âm lịch. Để kiểm tra, cần xem lịch âm của đúng năm và chú ý ký hiệu “nhuận” bên cạnh tên tháng.
Khi xác minh ngày mất, nên kiểm tra đủ các thông tin:
- Ngày, tháng và năm mất.
- Ngày được ghi theo âm lịch hay dương lịch.
- Tháng mất là tháng thường hay tháng nhuận.
- Nếu chuyển từ dương lịch sang âm lịch, cần dùng lịch áp dụng theo múi giờ Việt Nam.
Trường hợp năm mất có hai tháng cùng số nhưng giấy tờ hoặc gia phả chỉ ghi số tháng, thông tin đó chưa đủ để kết luận người mất thuộc tháng thường hay tháng nhuận.
Ngày giỗ gặp tháng nhuận nên cúng tháng nào?
Cách chọn tháng phụ thuộc vào nội dung được ghi trong gia phả và lệ đã duy trì của từng gia đình. Có thể phân biệt theo các trường hợp sau.
Người mất vào tháng thường
Nếu năm mất có tháng nhuận nhưng ngày mất thuộc tháng thường, ngày giỗ được xác định theo tháng thường. Khi năm hiện tại lặp lại hai tháng cùng số, tháng thường là lần xuất hiện trước, còn tháng nhuận là lần xuất hiện sau.
Ví dụ, gia phả ghi ngày mất là mùng 8 tháng Tư, không phải tháng Tư nhuận. Trong năm có tháng Tư nhuận, gia đình có cơ sở để cúng vào mùng 8 tháng Tư thường.
Người mất vào tháng nhuận
Nếu gia phả ghi rõ ngày mất thuộc tháng nhuận, gia đình có thể cân nhắc hai tình huống:
- Năm hiện tại có đúng tháng nhuận tương ứng: cúng vào ngày âm lịch đó trong tháng nhuận.
- Năm hiện tại không có tháng nhuận tương ứng: chọn ngày cùng số trong tháng thường cùng tên hoặc thực hiện theo ngày đã được dòng họ quy ước.
Một số gia đình ưu tiên duy trì ngày cúng cố định ở tháng thường để thuận tiện qua các năm. Gia đình khác giữ sự phân biệt giữa tháng thường và tháng nhuận khi lịch cho phép. Cả hai đều là cách xử lý theo lệ nhà, không nên xem một phương án là quy tắc bắt buộc cho tất cả mọi người.
Không xác định được là tháng thường hay tháng nhuận
Nếu giấy tờ chỉ ghi ngày và số tháng, trong khi năm mất có hai tháng cùng số, nên kiểm tra lần lượt:
- Gia phả, sổ giỗ hoặc bài vị cũ.
- Ngày mất theo dương lịch, nếu còn lưu, để đối chiếu lại với lịch âm của năm đó.
- Ghi chép của trưởng họ hoặc người từng trực tiếp tổ chức giỗ.
- Lệ cúng đã được gia đình duy trì trong những năm trước.
Nếu vẫn không đủ căn cứ, các thành viên nên thống nhất một ngày phù hợp và ghi lại rõ ràng. Việc giữ sự đồng thuận, tưởng nhớ người đã khuất và tránh tranh cãi trong gia đình quan trọng hơn việc cố khẳng định một cách tính khi dữ liệu ban đầu không đầy đủ.
Năm nhuận nhưng nhuận ở tháng khác
Nếu năm hiện tại có tháng nhuận nhưng không trùng với tháng giỗ, gia đình vẫn tính ngày giỗ theo ngày tháng âm lịch đã định. Việc xuất hiện một tháng nhuận ở vị trí khác không làm đổi tên tháng giỗ.
Cách tính ngày giỗ âm lịch khi có tháng nhuận
Có thể áp dụng quy trình sau để hạn chế nhầm lẫn:
Bước 1: Xác định ngày gốc
Lấy ngày mất từ gia phả, sổ giỗ, bài vị hoặc giấy tờ gia đình đang sử dụng. Cần phân biệt rõ ngày này là âm lịch hay dương lịch, không mặc định mọi giấy tờ đều ghi cùng một loại lịch.
Bước 2: Kiểm tra lịch của năm mất
Nếu ngày mất được ghi theo dương lịch, cần chuyển đổi sang âm lịch và kiểm tra tháng tương ứng có phải tháng nhuận không. Nếu đã ghi theo âm lịch, vẫn nên xem lại năm đó có hai tháng cùng số hay không.
Bước 3: Kiểm tra lịch của năm tổ chức giỗ
Xem năm hiện tại có tháng nhuận hay không và tháng nhuận nằm ở vị trí nào. Nếu có hai tháng cùng số với tháng giỗ, phải phân biệt lần tháng thường và lần tháng nhuận.
Bước 4: Đối chiếu lệ gia đình
Ngày giỗ không chỉ là kết quả chuyển đổi lịch mà còn gắn với nếp thờ cúng của dòng họ. Nếu sổ giỗ đã ghi một ngày được duy trì ổn định, không nên tự ý đổi chỉ vì năm hiện tại có tháng nhuận.
Bước 5: Ghi lại quyết định
Nên ghi đủ ngày âm lịch, tháng thường hoặc tháng nhuận và cách xử lý trong năm không có tháng nhuận. Việc này giúp thế hệ sau không phải xác minh lại từ đầu.
Nếu ngày giỗ là ngày 30 nhưng tháng tương ứng của năm hiện tại chỉ có 29 ngày, gia đình cũng cần chọn ngày 29 hoặc một ngày gần đó theo lệ đã thống nhất. Không có quy tắc duy nhất áp dụng cho mọi nhà trong trường hợp này.
Cách thống nhất ngày cúng trong gia đình
Khi các thành viên có ý kiến khác nhau, có thể ưu tiên căn cứ theo thứ tự:
- Gia phả hoặc sổ giỗ có ghi rõ tháng nhuận.
- Ngày dương lịch của ngày mất để đối chiếu lại.
- Lệ cúng đã được duy trì ổn định qua nhiều năm.
- Ý kiến của người phụ trách thờ cúng và người cao tuổi trong họ.
- Sự đồng thuận của các thành viên trực tiếp tổ chức.
Sau khi thống nhất, nên bổ sung ghi chú như “tháng Tư thường”, “tháng Tư nhuận” hoặc “năm không có tháng nhuận thì cúng tháng Tư thường”. Cách ghi cụ thể sẽ tránh hiểu nhầm khi những năm sau lại xuất hiện tháng nhuận.
Ngoài yếu tố tháng nhuận, nghi thức còn có thể thay đổi theo loại giỗ. Gia đình tổ chức năm đầu có thể tham khảo ý nghĩa và cách chuẩn bị cho lễ giỗ đầu. Đến kỳ mãn tang, nội dung văn khấn lễ Đại Tường cần được phân biệt với lễ giỗ hằng năm.
Chuẩn bị lễ và văn khấn ngày giỗ
Sau khi xác định ngày cúng, lễ vật nên được chuẩn bị theo điều kiện gia đình, phong tục địa phương và tín ngưỡng đang theo. Mâm lễ có thể gồm hương, hoa, nước sạch, trái cây và món ăn chay hoặc mặn. Không có số lượng lễ vật cố định bắt buộc cho mọi gia đình.
Nội dung khấn nên thể hiện rõ:
- Ngày, tháng và năm tiến hành lễ.
- Nơi làm lễ.
- Người đại diện gia đình.
- Họ tên người được tưởng niệm.
- Lý do làm lễ và loại giỗ.
- Lời kính mời gia tiên, người đã khuất về chứng giám.
- Lời cầu mong gia đình bình an, hòa thuận.
Nếu đây là ngày chính kỵ, gia đình có thể tham khảo thêm cách cúng ngày giỗ chính. Với các năm giỗ về sau, phong tục cúng ngày giỗ thường giúp phân biệt tính chất nghi lễ và cách chuẩn bị.
Tháng nhuận chủ yếu làm phát sinh nhu cầu xác định đúng lần tháng và thống nhất thời điểm cúng. Đây không phải lý do bắt buộc phải làm hai lễ giỗ trong cùng một năm. Trừ khi gia phả hoặc lệ riêng của dòng họ có quy định khác, gia đình có thể chọn một ngày phù hợp, ghi chép rõ và duy trì nhất quán.